Tema 6: Inovacioni dhe Shteti

EKONOMIA DIJES

Ekonomia e dijes i referohet përdorimit te dijes për te prodhuar përfitime ekonomike (Drucker, 1969.) Ose sipas Wallace (2007), ekonomia ne te cilën rritja mendohet te jete e bazuar ne përthithjen, përdorimin dhe shpërndarjen me efikasitet te informacionit, sesa ne metodat tradicionale te prodhimit.

Fritz Machlup (1902-1983), si kontribuesi me i madh kundrejt koncepteve te ekonomisë se dijes, e ndau atë ne katër grupime industrish: (1) edukimi, (2) kërkim dhe zhvillim, (3) media e komunikimit, (4) makineri informuese dhe (5) shërbime informuese. Këto konkluzione ai i aplikoi ne 1958 për ekonominë Amerikane dhe mund te thuhet qe kjo ndarje është dhe tabani i sotëm kundrejt te cilit ndahet dhe ekonomia e dijes se shteteve te tjera.

Përsa i përket edukimit, ne Shtetet e Bashkuara vihet re një diference e prekshme ne te ardhura, bazuar ne nivelin e edukimit te forcës punëtore. Te dhënat e mëposhtme tregojnë informacionin e marre nga 42 mije individë qe punojnë dhe shihet qe mos vazhdimi i studimeve te larta rezulton ne përgjysmim te te ardhurave te mundshme përkundrejt diplomimit universitare. Po ashtu, avancimi ne rrugën akademike deri ne nivelin PhD e dyfishon nivelin e te ardhurave deri ne $ 103,054. Nga konteksti ekonomik, sa me te larta te ardhurat, aq me te larta dhe shpenzimet, ç’ka rrjedhimisht fuqizon ekonominë e një vendi.

  Tabela 1. Ne USA

Karakteristika (42,469 njerëz)	Te ardhurat mesatare (USD)
	Pa shkolle te mesme	Me shkolle te mesme	Bachelor	Master	Professional	Doktorature
Te ardhurat	20,241	30,627	56,665	73,738	127,803	103,054

Edhe ne vendin tone vihet re një element i tille; sipas UNESCO (2008), punësimi është ne varësi direkte nga niveli arsimimit te klasës punëtore. Me konkretisht, ndërkohe qe nuk ka ndonjë ndryshim evident midis punësimit te personave qe kane përfunduar arsimin 8/9 vjeçar dhe atyre qe kane mbaruar arsimin e mesëm te pergjithshem. Por ka një diference plot 15% midis atyre me shkolle 8/9 vjeçare apo te mesme te përgjithshme dhe atyre me nivel arsimor te mesëm profesional. Gjithashtu, avancimi i nxënësve me shkolle te mesme ne studime universitare, sipas sondazheve, do te rezultonte ne 10% me tepër punësim. Aktualisht ne vendin tone ka 11 shkolla te larta publike dhe 28 shkolla te larta private. Edhe pse me “moshe” relativisht te re, këto te fundit mund te konsiderohen si një tregues qe vullneti dhe dëshira për tu edukuar e te rinjve Shqiptare nuk mungon.

  Tabela 2. Ne Shqipëri

	8/9 Vjeçare	I Mesëm Profesional	I Mesëm Përgjithshëm	I larte/Universitet
Shpërndarja	687,143	192, 123	251,015	159,840
Shkalla e Punësimit	49.5%	65%	48.4%	75.1%

Duke u bazuar ne disa te dhëna te përgjithshme, Sektori Ekonomik për Ballkanin I Bankës Botërore , ne një studim-rekomandim te fundit për vendet e Ballkanit rekomandon investimin ne burimet njerëzore, si një hap i rendesishem për fuqizimin e ekonomisë vendase dhe si vegël për integrimin Evropian. Një force punëtore e mire edukuar/specializuar do te ishte tërheqëse për investitorët e huaj dhe biznesi vendas do te ishte ndjekës i denje i nivelit rajonal te konkurrencës e me tej. Duhet pasur parasysh ne këtë pike qe përqindja e shpenzimeve qeveritare ne arsim duhet rritur. Ajo duhet te shihet me prioritet nga cilado qeveri, dhe te jete jo me pak e rëndësishme se investimet infrastrukturore.

Vendet e zhvilluara, si pjese e përpjekjeve tyre te vazhdueshme për te konkretizuar dhe deshifruar gjithçka, kane nderuar modele ekonomike qe masin ndikimin qe një investim, psh për ndërtimi i një universiteti, ka ne ekonominë vendase, ne mënyre direkte ose indirekte. Një nga këto programi është “IMplan” (Analize Ndikimi për Planifikim). Ky program dhe te tjerëve te ngjashëm krijon Matrica te Llogaritjes Sociale dhe Modele Shumëzimi te plota dhe jashtëzakonisht te detajuara te ekonomive lokale. IMplan bën ekzaminime te thella te ekonomive te shteteve, qarqeve, nen-qarqeve dhe qyteteve te mëdha. Matricat e Llogaritjeve Sociale dhe Modelet e Shumëzimit kane ne thelbin e tyre disa koeficiente specifik për industrinë dhe vendin qe duhet te analizohet, koeficiente te cilet përcaktohen me konsensus nga disa specialiste dhe këshilltare me eksperience ne fushat e tyre. Duke u bazuar ne shembuj te tille, edhe ne vendin tone ka përpjekje nga akademik te rinj, nen konsulencen e mentorëve me eksperience, për zhvillimin e modeleve te tilla. 

Një tjetër sektor i rendesishem i Ekonomisë se Dijes është ‘Kërkimit dhe Zhvillimi’. Kërkimi dhe Zhvillimi (me akronim K&ZH) i referohet “punës kreative te ndërmarre ne mënyre sistematike me qellim rritjen e njohurive baze, përfshi këtu njohuritë për njerëzit, kulturën dhe shoqërinë, dhe përdorimin e kësaj njohurie baze për aplikime te reja” (OECD, 2008). K&ZH është kryesisht shkencor ose drejt zhvillimit te teknologjive te veçanta dhe kryhet nga aktiviteti korporata ose qeverive.

             Tabela 3. Vendet me shpenzimet me te larta ne K&ZH

Renditja		Shteti	% e PBB	Shpenzimet, miliardë USD
Sipas % se PBB-se	Sipas Shpenzimeve
1	3	Japonia	3.30%	144.1
2	5	Korea e Jugut	3.00%	44.8
3	1	Shtetet e Bashkuara	2.70%	405.3
4	4	Gjermania	2.30%	69.5
5	6	Franca	1.90%	42.2
6	9	Kanada	1.80%	24.3
7	7	Mbretëria e Bashkuar	1.70%	38.4
8	2	Kina	1.40%	153.7
9	10	Rusia	1.00%	23.1
10	8	India	0.90%	36.1

Shtetet me te zhvilluara ne bote, dhe përkatësisht SHBA, Japoni dhe Zona Euro, investojnë një pjese te konsiderueshme te PBB-se tyre. Duke ju referuar tabelës 3, shohim qe Japonia ka një epërsi investimesh ne ‘Kërkim dhe Zhvillim’ kundrejt fqinjëve te tyre (nga te ardhurat), e ndjekur nga Korea e Jugut dhe Shtetet e Bashkuara, me plot 0.6% diference, e shprehur kjo si % e PBB-se. Por po ti referohemi vlerave ne USD, Shtetet e Bashkuara kane epërsi me 3 here me tepër shpenzime sesa te dytët ne liste, Kina, e cila ndiqet me një diference te vogël nga Japonia. Po ta mendojmë edhe praktikisht, nga njohuritë tona te përgjithshme, janë pikërisht këto shtete qe drejtojnë inovacionet Teknologjike dhe rrjedhimisht Ekonominë Botërore.

Po ti referohemi Kërkimit dhe Zhvillimit ne vendin tone, ekzistojnë institucione te arsimit te larte, te kërkimit shkencor dhe te zhvillimit te njohurive dhe te teknologjisë qe përbejnë strukturën e sistemit tone shkencor. Elementet e kësaj strukture janë shkollat e larta, qendrat kombëtare kërkimore dhe agjencitë publike te zhvillimit dhe transferimit te teknologjisë. Këto te fundit kane për mision kryerjen e studimeve dhe projekteve zhvillimore si dhe transferimin e njohurive dhe teknologjive ne praktiken e prodhimit te produkteve dhe te ofrimit te shërbimeve. Ne përgjithësi, këto qendra varen nga ministritë përkatëse, psh. Ministria e Buqesise, Ushqimit & Mbrojtjes se Konsumatorit ka ne varësi 6 Agjenci; ajo e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit te Ujerave 1; Ministria e Turizmit, Kulturës, Rinise dhe Sporteve 1; Ministria e Ekonomisë, Tregtisë dhe Energjetikes 2 Qendra; dhe 2 Qendra Ministria e Punëve Publike, Transportit dhe Telekomunikacionit.

Një indikator i rendesishem i ekonomisë se dijes janë ‘Patentat’. Patenta është një forme e ‘pronës intelektuale’. Ne thelb, ky term juridik përbehet nga një pakete te drejtash ekskluzive nga një shtet i caktuar, qe i jep një shpikësi ose përfaqësuesit te tij, për një periudhe te caktuar kohe ne këmbim te deklarimit publik te shpikjes. Me te drejta ekskluzive nënkuptohet e drejta për te ndaluar te tjerët te prodhojnë, përdorin, shesin, ose shpërndajnë shpikjen e patentuar pa autorizim.

Sipas Organizatës se Pronës Intelektuale Botërore (WIPO, 2011), patentimi është një shenje e progresit te teknologjisë, dhe një trend ne rritje e volumit te patentave do te përkthehej ne te ardhura ekonomike me te larta dhe rrjedhimisht gjenerim prosperiteti. Rritja e numrit te rregjistimit te patentave i ka fillimet ne 1970 dhe ndahet ne tre periudha ‘bumi’, 1983-1990, 1995-2008 dhe ne atë qe ne po e jetojmë tani. Jo befasisht, periudha e pare kryesohej nga Japonia me 58%; e dyta nga Kina me 23% dhe ne vazhdim me Shtetet e Bashkuara qe mbeten gjithmonë një hap mbrapa krahasuar me shtete inovative si Kina, Japonia dhe Korea e Jugut.

Edhe ne Shqipëri ka pasur një trend ne rritje te numrit te regjistrimit te patentave,  psh ne vitin 2010 pati 341 aplikime për patenta ne zyrën e Regjistrimit te Patentave. Ndërsa aplikimi për marka te regjistruara ishte 4,023, aplikimi për dizajnë industriale ishte vetëm 183. Është e rëndësishme te theksohet ne këtë pike qe 100% e aplikimeve për Patenta ishte nga individë jo-rezident. Po ashtu edhe tek aplikimi për marka te regjistruara, vetëm 5% e këtyre aplikimeve ishte nga individë apo firma me pronësi Shqiptare. Ky është një tregues qe ka deficenca ne zhvillimin dhe trajtimin e inovacionit ne një vend me kaq potencial sa Shqipëria.

(3) media e komunikimit,

Media është ruajtja dhe kanalet e transmetimit ose veglat e përdorura për te ruajtur dhe shpërndare informacion ose te dhëna. Fjala media rrjedh nga fjala Latine ‘medius’ (ndërmjetme). Fillimet e komunikimit njerëzor datojnë qe ne vizatimet te shpellave antike, harta te vizatuara dhe shkrimi. Perandoria Persiane luajti një rol te rendesishem ne fushën e komunikimit. Mund te thuhet qe kjo perandori ideoi dhe vuri ne praktike sistemin e pare postar, 550 vjet para Krishtit. Roli i këtij sistemi si aparat i mbledhjes se informacionit është dokumentuar, me emërtimin ‘angariae’, një term qe gjuhëtaret e lidhin me sistemin e taksave. ‘Testamenti i Vjetër’(Esther, VIII) përmend sistemin ne fjale, ku përdoreshin ndërlidhës për te transmetuar vendimet e Mbretërisë. Me vone, fjala komunikim rrjedh nga fjala Latin ‘communicare’. Kjo për shkak se edhe Perandoria Romake përdorte çka mund te quhej një sistem postar, ne mënyre qe te kontrollonte Perandorinë e centralizuar te Romes. Përshtatja e mjeteve te komunikimit është aq e rëndësishme sa historianet e kane kategorizuar qytetërimin ne “etapa historike’ duke u bazuar ne mënyrën e komunikimit me te përhapur. Ky fenomen pasqyrohet me qarte ne librin “Pese Epokat e Civilizimit’ nga William McGaughey (2000), ku autoret e ndanë historinë ne këto faza: Shkrimi Ideografi ç’ka prodhoje civilizimin e pare; Shkrimi alfabetik; Printimi; Regjistrimi elektronik dhe transmetimi; dhe Komunikimi Kompjuterik. Ndërkohe qe mund te këtë argumente qe do te kontestonin këto ndarje ne Epoka sipas mënyrës se komunikimit, nuk mund te mohohen provat konkrete qe digitalizimit dhe komunikimit kompjuterik kane ndryshuar mënyrën se si njerëzit organizohen.

Kompjuteri është një makineri e programueshme, e disenjuar te zhvillojnë ne mënyre automatike një mori veprimesh aritmetike ose logjike. Radha e veprimeve mund te ndryshohet ne moment, duke e mundësuar kompjuterin te zgjidhe me tepër sesa një lloj problemi.

Kompiuterat e pare dixhital u zhvilluan ne mesin e shekullit 20 (1940-1945). Fillimisht, ata kishin madhësinë e një dhome te madhe, dhe konsumonin sa disa qindra kompiutera modern si këta te sotmit.

Teknologjia mediatike ka mundësuar lehtësimin e komunikimit, dhe fëmijët ne shkolle inkurajohen te përdorin veglat mediatike dhe u kërkohet te kenë njohuri te përgjithshme për te kuptuar teknologjitë e ndryshme ne qarkullim. Interneti është sigurisht një nga veglat me efikase te media për komunikim. Vegla si posta elektronike, Skype, Facebook etj., kane sjell njerëzit me afër njeri tjetrit dhe kane krijuar komunitete te reja, virtuale. Njerëzimi është aq i varur nga komunikimi dixhital dhe kompjuterizimi saqë cfare do përpjekje për ta limituar shpërndarjen e informacionit ne mënyre elektronike ka hasur ne rebelimin e organizatave qe e menaxhojnë atë. Ne 18 Janar 2012, si kundërpërgjigje te përpjekjeve te Kongresit Amerikan për te forcuar rregullat për te drejtat e autorit ne Internet, Wikipedia, një nder faqet me popullore ne Internet te shpërndarjes se informacionit te formën enciklopedike ‘fiku dritat’ për përdoruesit duke i lëne ata pa informacion për 24 ore. Pas 24 orëve, deklarata e tyre ishte:

“Faleminderit.

Errësira e plote e Wikipedia mbaroj – dhe ju folët.

Me shume se 162 milion njerëz panë mesazhin tone ku pyesnim ne qofte se mund ta imagjinonit boten pa njohurinë e lire. Ju thate jo. Ju fiket faqet zyrtare te Kongresit. Ju shkritë serverët e tyre. Nga ane e mbanë botes mesazhi juaj dominoi media sociale dhe lajmet. Miliona njerëz kane folur ne mbrojtje te Internetit te lire.

Për ne, kjo nuk është ceshtje parash. Është për dijen. Si një komunitet autoresh, editoresh, fotografesh, dhe programuesish, ne ftojmë te gjithë te ndajnë dhe ndërtojnë mbi punën tone.

Misioni jone është te fuqizojmë dhe angazhojmë njerëzit te dokumentojnë mbledhjen e te gjithë dijes njerëzore, dhe t’ua servirim te gjithë njerëzimit, ne përjetësi. Ne na intereson me pasion për te drejtat e autoreve, sepse ne jemi autore.

Përpjekjet e kongresit nuk kane vdekur; ato presin ne hije. Gjithsesi, ç’fare ndodhi ne 24 orët e shkuara ishte e jashtë-zakonshme. Interneti ka mundësuar kreativitetin, dijen, dhe inovacionin për te ndriçuar, dhe ndërsa Wikipedia u fik, ju e drejtuar energjinë tuaj për ta mbrojtur atë.

Ne po i ndezim serish dritat. Na ndihmoni ti mbajmë ato te ndriçuara”

Mesazhi i kësaj faqeje dhe shume si ajo ishte i qarte edhe për përdoruesit e përditshëm qe nuk munden te komunikonin, ndanin apo merrnin dije atë dite. Kjo proteste pati dhe ndikimin e vete ne Shqipëri, ku dominonin ankesat e përdoruesve ne rrjetin social Facebook.

Investimet

Ne vendin tone ekzistojnë programe te ndryshme qe promovojnë dijen dhe zhvillimin me baze dijen; një nga këta programe është “Brain Gain”,  I cili mobilizon fonde nga buxheti i shtetit dhe u akordon vende të reja pune institucioneve të arsimit të lartë dhe kërkimit shkencor. Një tjetër program për studimet e doktoratës, “Fondin e Ekselencës”, mbështetet nga doktorantët më të mirë për të realizuar një pjesë ose gjithë studimet e doktoratës jashtë vendit.

Duke konsideruar rendësin ne rritje te Ekonomisë se Dijes, nuk mund te themi qe investimet janë ne proporcion te drejte me rendesine e saj. Ne vitin 2009, shpenzimet vjetore bruto për K&Zh (GERD) ishin rreth 15 milion Euro; e konvertuar kjo si përqindje e PPB do te ishte më pak se 0.2%. Krahasuar kjo me vendet fqinje:

Mali I Zi – 1.1% te PBB 2008

Bullgaria – 0.48%

Serbia – 0.35%

Greqia - 0.57%

Kroacia – 0.81%

Ky shpenzim është pothuajse tërësisht i financuar nga sektori publik dhe nga burimet e huaja. Për herë të parë ne 2009, buxheti i arsimit të lartë arriti në $112.4 milionë, nga të cilët $ 5.6 milionë ishin për ”financimin institucional” të kërkimit shkencor (Instat, 2009). Financimi i kërkimit bëhet edhe përmes një numri ministrish të linjës dhe organizatave publike, të angazhuara drejtpërsëdrejti ose jo në veprimtaritë/politikat e kërkimit dhe inovacionit. Vizioni i shkencës, teknologjisë dhe inovacionit bazohet në burimin e vetëm e më të rëndësishëm për një ekonomi të orientuar nga dijet. Arritja e këtij vizioni kërkon:

-          Zhvillimi I mëtejshëm ne infrastrukturën bazë të kërkimit

-          Krijimin e ekspertizës shkencore në fushat kërkimore më të rëndësishme për vendin;

-          Formimin dhe mbajtjen/përthithjen e njerëzve të kualifikuar në sistemin Shqiptar

-          Promovimin publik të shkencës dhe ndërgjegjësim mbi rolin e inovacioneve dhe teknologjive të reja për shoqërinë

Cilado qeveri duhet te jete e angazhuar në rritjen e financimit nga buxheti i shtetit për arsimin e lartë dhe për kërkimin shkencor.